A Complete Grammar of Esperanto · Chapter 10Part 10
This chapter is not translated yet. You are reading the original.
THE PREFIX RE-.
223. The prefix re- indicates the repetition of an action or state, or the return of a person or thing to its original place or state. (Cf. English prefix re-; meaning either "again" or "back.")
Vocabulary.
LA FILOZOFO ARĤIMEDO.
Eble neniu greka klerulo estis pli fama ol la filozofo Arĥimedo. Longe studadinte la problemojn de la geometrio kaj de la fiziko, li faris multe da eltrovoj. Li tiel multe komprenis pri la uzado de la levilo (lever) ke oni rakontas la sekvantan rakonteton pri li: Li diris al la reĝo Hierono "Kiam oni donos al mi lokon sur kiu mi povos stari, mi mem ekmovos la mondon per mia levilo!" Zorge ekzameninte la ecojn (202) de la ŝraŭbo kaj de la cilindro, li elpensis diversajn maŝinojn en kiuj ŝraŭboj kaj cilindroj estas iamaniere kunigitaj. Uzante unu el tiuj maŝinoj, oni povis facile puŝi al la akvo la ŝipojn (necese konstruitajn sur la tero); kiujn antaŭe la viroj mem enpuŝis en la akvon, kun multe da laboro, aŭ tiris tien per ĉevaloj. Uzante alian maŝinon elpensitan de tiu greko, oni povis levi akvon de unu loko al alia. Ankoraŭ nun oni nomas tian maŝinon la "ŝraŭbo de Arĥimedo." En la daŭro de granda militado kontraŭ la urbo Sirakuzo, sur la insulo Sikelio, Arĥimedo elpensis diversajn maŝinojn por helpi la Sirakuzanojn. Vidinte ke la sunlumo rebrilas de spegulo, li faris el speguloj maŝinon per kiu li ekbruligis (set on fire) la ŝipojn de la malamikoj. Ĉi tiuj, ne komprenante kiamaniere la ŝipoj ekbrulis, estis multe timigitaj. Sed eĉ helpite de Arĥimedo la Sirakuzanoj ne venkis. Post iom da tempo, la malamikoj kaptis kaj tute detruis la urbon Sirakuzon. Nenies domo restis netuŝita, kaj centoj da personoj estis mortigataj. Oni ne scias per kia morto Arĥimedo mortis, sed eble la malamikoj, iel rekoninte la elpensinton de la spegulmaŝino, ĵetis lin en la maron aŭ alimaniere lin mortigis.
The use of kiamaniere, in what manner, how, is preferable to that of kiel in indirect questions, as the latter might be confused with the use of kiel, meaning "as" (156).
SENTENCES FOR TRANSLATION.
1. The Greek philosopher Archimedes was not only famous long ago, among his contemporaries (167, b, 132), but even today his name is well known everywhere. 2. No one's knowledge about the problems of geometry and physics was greater. 3. No one understood better the properties of the cylinder and the screw. 4. Having studied these properties a long time, and having meditated a great deal about them, he understood them a little (217) better than any one else (iu alia). 5. The story about the debasing of the gold crowns has already been told. 6. There is another anecdote, namely (nome), that he remarked to Hiero, king of Syracuse, that with a lever he would move the world, as soon as he had a place on which he himself could stand. 7. Having discovered how (kiamaniere) the sunlight is reflected by a mirror, and heats the wood upon which it shines, he invented a machine made out of mirrors. 8. Aided by this machine, the Syracusans were able to set on fire the wooden ships of the enemy. 9. The enemy, however, were not repulsed from the island, but at once rebuilt and repaired their ships, and sent them back to attack the city again. 10. Finally, having captured the city, they destroyed it, and killed a large number of the inhabitants (loĝantoj), also Archimedes himself.
LESSON XLVIII.
THE NEGATIVE ADJECTIVE.
224. The negative adjective, related to the negative pronoun neniu, is nenia, no kind of, no sort of, expressing a negative idea concerning the quality of a person or thing:
Mi havas nenian spegulon, I have no sort of mirror. Nenia problemo estas tro malfacila por li, no sort of problem is too difficult for him.
THE NEGATIVE ADVERB OF PLACE.
225. The negative adverb of place is nenie, nowhere. The ending -n may be added, as to other adverbs (121), to indicate direction:
Nenie estas pli bona maŝino, nowhere is there a better machine. Mi iros nenien morgaŭ, I shall go nowhere tomorrow.
THE NEGATIVE TEMPORAL ADVERB.
226. The negative adverb of time is neniam, never, at no time:
Neniam vivis pli fama filozofo, there never lived a more famous philosopher. Vi neniam trovos tiajn ŝraŭbojn aŭ cilindrojn, you will never find that kind of screws or cylinders.
THE SUFFIX -AĴ-.
227. The suffix -aĵ- is used to form concrete words. It is thus in contrast to the abstract-forming suffix -ec- (202).
a. A word formed from a verbal root by means of the suffix -aĵ- expresses a concrete example of a thing which undergoes (or, in the case of intransitives, results from) the action indicated in the root:
b. A word formed from an adjectival root or formation by means of the suffix -aĵ- indicates a thing characterized by or possessing the quality expressed in the root or formation to which it is attached:
c. A word formed from a noun-root by means of the suffix -aĵ- indicates a thing made or derived from that which is expressed in the root:
THE ADVERB JEN.
228. The adverb jen, behold, here, there, is used to point out or call attention to something:
Jen estas la problemo! There is the problem! Jen la filozofo! Behold the philosopher! Jen ŝi ludas, jen ŝi studas, now she plays, now she studies. Mi faris ĝin jene, I did it as follows. Mi agis laŭ la jena metodo, I acted in the following way. Li diris la jenajn vortojn, he spoke the following words.
Vocabulary.
DU ARTKONKURSOJ.
Vivadis en Grekujo antaŭ multaj jarcentoj du lertaj famaj pentristoj. Ili estis reciproke ĵaluzaj, kaj neniam povis interparoli paceme. Ne povinte decidi la problemon, kaj eltrovi kiu el ili estas la plej lerta, ili fine aranĝis konkurson pri la pentrado. Laŭ ĝiaj reguloj, ĉiu el ili pentris pentraĵon, por montri sian lertecon. Unu pentris teleron da vinberoj (grapes). Ĝi estis tiel mirinde kolorigita ke eĉ la birdoj venis kaj penis ĝin manĝi, pensinte ĝin ne nur pentraĵo, sed la vinberoj mem. "Nenia pentraĵo povos superi la mian," ĝojege ekkriis la pentristo, "jen, la birdoj mem rekonas mian lertecon!" Tiam li diris al la alia artisto, "Nu, kial vi ne fortiras tiun kurtenon? Mi volas rigardi vian pentraĵon." La dua pentristo respondis kun rideto, "Jen estas mia pentraĵo. Nenie apud vi estas kurteno, sed vi vidas nur pentraĵon de kurteno antaŭ tiu konstruaĵo." Tre mirigite, la pentrinto de la vinberoj diris "Vi ja superas min en la pentrado. Mi trompis la birdojn per mia pentraĵo, sed vi trompas eĉ aliajn artistojn! Tia lerteco estas ja mirindaĵo!"
Oni rakontas similan okazintaĵon pri fama artisto kiu pentris multe da pentraĵoj por Aleksandro Granda. Malgajninte en konkurso kontraŭ iuj aliaj artistoj, li opiniis ke la juĝintoj estas maljustaj al li, precipe pro la ĵaluzeco. Li ekkriis "Ĉar niaj pentraĵoj estas bildoj de ĉevaloj, ili certe postulas ĉevalajn juĝantojn!" Tial oni enkondukis du aŭ tri ĉevalojn. La ĉevaloj, tute ne rigardinte la pentraĵojn de la aliaj artistoj, kuris rekte al tiu de la plendinta artisto, kaj klare montris sian rekonadon de la tie pentritaj ĉevaloj. Surprizite, oni diris "Jen estas justaj juĝantoj!" Tuj oni laŭdis la pentriston kaj severe punis la malhonestajn homajn juĝintojn.
SENTENCES FOR TRANSLATION
1. Syracuse was the largest city on the island of Sicily. 2. The famous philosopher and physicist Archimedes lost his life when that city was destroyed and entirely burned. 3. At least, no sort of trace of him seems to have been found after that occurrence. 4. Never, perhaps, was there a more learned man in Syracuse. 5. Greece was also famous for its skilled painters, and there are many anecdotes about them. 6. A painter who failed in a certain competition believed that none of the judges had been just to him. 7. He exclaimed "Behold this iniquity (injustice)! Nowhere can I find a human being who is not jealous. 8. Since the paintings are chiefly of horses, do they not require horses for judges?" 9. His proposal was accepted (54), and some horses were led in. 10. Without noticing (222) the other paintings, the horses walked at once to the picture of the unsuccessful artist, and showed immediate recognition of the horses painted there. 11. This act showed which competitor (konkursinto) was the most skilful. 12. The painter, having deceived the horses, as another artist had once deceived birds by a picture of grapes, said "Animals decide not by rules, but by feelings."
LESSON XLIX.
THE NEGATIVE ADVERBS NENIAL, NENIEL, NENIOM.
229. The negative adverb of motive or reason, related to the negative pronoun neniu, is nenial, for no reason:
Li estas nenial ĵaluza, he is jealous for no reason. Nenial li trompis vin, for no reason he deceived you.
230. The negative adverb of manner is neniel, in no way.
Mi povos neniel aranĝi konkurson, I can in no way arrange a competition. Tiu ago estas neniel laŭregula, That act is in no way regular.
231. The negative adverb of quantity is neniom, no amount of, not any, none, no:
Tiu pentraĵo postulas neniom da lerteco, such a painting requires no skill. Estas neniom da vino en lia glaso, there is no wine in his glass.
THE SUFFIX -IĜ-.
232. The suffix -iĝ- is used to form intransitive verbs of an inchoative nature.
a. Inchoative verbs from the roots of intransitive verbs indicate the beginning or coming into existence of the act or condition expressed in the root:
sidiĝi, to become sitting, to sit down, to take a seat. stariĝi, to become standing, to stand up.
b. Intransitive verbs may be similarly formed from the roots of transitive verbs, and indicate an action of the verb not immediately due to the subject's acting upon itself (as in the case of reflexive verbs, 41) and not caused by any direct agency (as in the case of the passive voice, 169):
La pordo fermiĝas, the door closes (goes shut). La veturilo moviĝas, the vehicle moves. La branĉo rompiĝas, the branch breaks. Grupo da personoj kolektiĝis, a group of persons gathered.
Cf. the examples given and the following sentences in which the same verbal roots are used in the simple form and in the passive voice:
Ni fermas la pordon, we close the door. La pordo estas fermita, the door is (has been) closed. Oni movas la veturilon, they move the vehicle. La veturilo estas movata, the vehicle is being moved. Mi rompas la branĉon, I break the branch. La branĉo estas rompita, the branch is (has been) broken. Li kolektis florojn, he gathered flowers. Floroj estas kolektitaj, flowers have been gathered.
c. Intransitive verbs may similarly be formed from adjectival roots, and indicate the acquiring of the characteristic or quality expressed in the root:
laciĝi, to become tired, to get tired. varmiĝi, to become warm, to get warm. maljuniĝi, to become old, to age.
d. Verbs may similarly be formed from noun-roots, adverbs, prepositions, prefixes and suffixes whose meaning permits:
Vocabulary.
LA KREPUSKO.
Estas tre agrable sidiĝi sur la herbon, kaj rigardi la plilongiĝantajn ombrojn, en la daŭro de bela somera vespero. La suno grade malleviĝas post la montetoj, la nuboj fariĝas (become) bele kolorigitaj, kaj la tuta pejzaĝo pli kaj pli beliĝas. Malrapide la krepusko anstataŭas la helan sunlumon, kaj fine ĉie noktiĝas. La krepusko estas la rebrilado de la sunlumo tra la atmosfero, post la malleviĝo de la suno mem, laŭ la jena maniero: la radioj suprenbriladas, en la aeron super niaj kapoj, en la okcidenta parto de la ĉielo. De tie ili rebriladas tiamaniere ke la ĉielo lumiĝas. Kiam estas iom da nuboj sur la ĉielo okcidenta, la sunradioj briladas rekte kontraŭ ilin, belege kolorigante tiujn nubojn. En tropikaj landoj la krepuskiĝo okazas tre rapide. Ĝi ne nur komenciĝas subite, sed ankaŭ daŭras tre mallongan tempon. La noktiĝo preskaŭ tuj sekvas la taglumon, kun rimarkinda subiteco. Apenaŭ komenciĝas la krepusko, kiam la subiranta suno ŝajnas fali preter la horizonto. Tute male (quite on the contrary), en landoj treege nordaj, krepuskiĝas tre frue en la tago, kaj la krepusko daŭras longan tempon antaŭ ol la nokto venas. Efektive (really), en tiuj landoj la krepusko tute anstataŭas la nokton, dum ses monatoj de la jaro. Tie oni havas krepuskon dum la unua duonjaro, kaj la taglumon dum la sekvinta duonjaro. Krepusko daŭranta tiom da tempo estas tiel rimarkinda kiel tago de tia sama longeco. Mi dubas ĉu tia dividado de la tempo inter tago kaj malhela nokto estas agrabla, sed oni povas neniel malhelpi ĝin. Ĉiu tre norda lando havas la saman travivaĵon (experience), ĉiujare, kaj efektive oni apenaŭ rimarkas ĝin. Pri ĉiu plendanto oni nur diras "Li estas nenial malkontenta."
SENTENCES FOR TRANSLATION.
1. Nowhere have I read a more amusing story than that of (
pri
) the two painters who, being mutually (180) jealous, arranged a competition. 2. One painted a cluster (126) of grapes, so excellently that the birds flew to it. 3. The other deceived his rival (competitor) himself, by a painting of a curtain. 4. The most famous artists, however, often show their skill by painting (222) pictures of the sunset, chiefly, I think, because of the brilliant colors. 5. In fact (
efektive
), I doubt whether there is a more beautiful sight (227, b) than the sunset. 6. It is made by the bright rays of the sun, which shine back through the atmosphere, long after the sun itself has passed below the horizon. 7. The more moisture (
malsekaĵo
) there is in the air, the more brilliant the colors are, and the more beautiful the entire landscape becomes. 8. In tropical lands, night falls very suddenly, and there is almost no sort of twilight. 9. In fact, a twilight scarcely occurs there. 10. In the lands far north, on the contrary, the twilight lasts six months, and the remainder of the year is the day. 11. To dwell in such a land is surely a remarkable experience. 12. It can in no way be understood by persons who have never lived there. 13. Such things increase (make greater) my desire to visit those northern lands. 14. For no reason, however, do I wish to reside in the tropical countries.
LESSON L.
THE PRONOUNS ENDING IN -O.
233. In contrast to the pronouns ending in -u (tiu, kiu, ĉiu, iu, neniu), a similar series ending in -o refers to an object, fact or action not definitely specified (but never to a person), like English what, anything, something, nothing, etc. Because of their somewhat vague meaning, these pronouns do not occur in the plural, nor are they ever used as pronominal adjectives:
234. A pronoun (not personal) in predicate or relative relation to a pronoun ending in -o must itself be of the same series:
Kio estas ĉi tio, kion vi diras? What is this, which you say? Ŝi vidis tion, kio ĵus okazis, she saw that which just occurred. Ĉio ĉi, kion vi vidas, estas farita de ili, everything here (all this), which you see, was done by them. Li havas ion por vi, sed nenion por mi, he has something for you, but nothing for me.
CORRELATIVE WORDS.
235. Pronouns, adjectives and adverbs, which are related to each other as corresponding demonstratives, interrogatives, relatives, etc., are called correlatives. In Esperanto the correlative system is more complete than in any other language, and may be summarized as follows:
THE USE OF AJN.
236. The word ajn may be placed after any interrogative-relative or indefinite correlative word, to give a generalizing sense. In order to avoid confusion with the accusative plural ending, ajn is never attached to the correlative which it follows:
THE SUFFIX -ING-.
237. The suffix -ing- is used to form words indicating that which holds one specimen of what is expressed in the root:
Vocabulary.
LA GORDIA LIGAĴO.
Unufoje en antikva tempo la regatoj de iu reĝolando en Azio ne havis reĝon. Ne sciante kion fari, ili demandis de la dioj. La dioj respondis, "Kiu ajn venos unue en nian sanktan templon hodiaŭ, por fari oferojn, estos via reĝo." Okaze kamparano nomita Gordio venis al la templo, ĵus post la tagiĝo. La regatoj tuj rekonis la estontan reĝon, kvankam li veturis sur peza malbela veturilo. Salutinte la surprizitan kamparanon, oni nomis lin reĝo. Decidinte fari dankoferon al la dioj, Gordio metis en la templon la veturilon mem sur kiu li tien veturis, antaŭ ol li komencis regi kiel la nova reĝo. La jugo estis alligita (tied fast) per granda ligaĵo el ŝnurego. Post la morto de Gordio oni grade komencis kredi ion tre interesan pri tio. Oni diris ke tiu, kiu povos iel ajn malligi tiun ligaĵon, fariĝos reganto super ĉiuj reĝoj de Azio.
Post kelkaj jaroj Aleksandro Granda decidis fari grandan militadon kontraŭ Azio, kaj alproksimiĝis al la lando kie estis reginta Gordio. Kiam li demandis, "Kio estas ĉi tie la plej interesa vidindaĵo?" oni rakontis al li tion, kion oni diras pri la ŝnurega ligaĵo sur la veturilo de Gordio. Kompreneble (of course) Aleksandro deziris fari ion ajn utilan por venki Azion, tial li tuj venigis gvidiston por konduki lin al la templo. Alveninte tien, li zorge rigardadis la ligaĵon, kaj ekzamenis la ŝnuregon el kiu ĝi estis farita. Tiam, elpreninte sian glavon el la glavingo, subite kliniĝante li rekte tratranĉis la tutan ligaĵon. "Nenio estas pli facila ol tio," li diris, "kaj nun mi ne dubas ĉu mi certe regos super ĉiuj reĝoj de Azio." Pro tio, kion faris Aleksandro Granda, oni ankoraŭ nuntempe diras, kiam iu ajn superas malfacilaĵon per kia ajn subita metodo, "Li tranĉis la gordian ligaĵon."
SENTENCES FOR TRANSLATION.
1. One often hears the remark "I will cut the Gordian knot." 2. There is an interesting story about this. 3. A wagon whose yoke was tied to the pole by a large knot had been put in the middle of the temple. 4. It was a thank-offering to the sacred gods, by whose help Gordius had in olden time become king. 5. It was said that whoever would be able to untie that rope would no doubt become ruler over the whole of Asia. 6. Alexander the Great, having begun a campaign against Asia, approached the city where this temple was. 7. Having heard the story, he at once had a guide come, and went thither, guided by him. 8. He desired to do everything which was useful to the conquering of Asia. 9. Having examined the knot carefully, he bent over and tried for a few minutes to untie it. 10. Then he chose another method. 11. He seized his sword, and suddenly cut through the whole knot. 12. Having done this, he put the sword back into the scabbard. 13. This he did, instead of continuing (daŭrigi) his efforts to untie the knot. 14. In fact, having no patience, he had become tired. 15. Perhaps the conquering of Asia did not in any way become possible on account of this, but at least the story is interesting, whatever actually (efektive) happened. 16. Nothing is impossible, whenever one tries enough. 17. In a tropical country, such as part of Asia is, the landscapes are beautiful. 18. A tropical twilight is very short, however, and the shadows have scarcely become long when the sun seems to sink suddenly below the horizon, although the last bright rays continue to shine back through the atmosphere for a few minutes.
LESSON LI.
THE PRONOUN AMBAŬ.
238. The pronoun (and pronominal adjective) ambaŭ, both, indicates two persons or things considered together. It is invariable in form:
Ili ambaŭ venis al la templo, they both came to the temple. Ambaŭ faris oferojn al la dioj, both made offerings to the gods. Vidante kaj la plumon kaj la plumingon, mi prenis la ambaŭ, seeing both the pen and the penholder, I took both.
This pronoun must not be confused with the use of kaj, translated both in the combination kaj ... kaj ..., both ... and ... (26).
FORMATIONS WITH -IG- AND -IĜ-.
239. Some verbs may be used in the simple form, and also with both the suffix -ig- and the suffix -iĝ-. Thus from one verb-root three verbs of distinct meaning may be made, and the formation with -ig-, being transitive, may also be used in the passive:
FACTUAL CONDITIONS.
240. A conditional sentence consists of two parts, an assumption and a conclusion. The assumption is a clause (introduced usually by the conjunction se, if) which assumes something as true or realized. The conclusion is a statement whose truth or realization depends upon the truth or realization of the assumption. Factual conditions (conditions of fact) may deal with the present, past or future time:
Se li vidas tion, li ploras, if he sees that, he weeps (is weeping). Se li vidis tion, li ploris, if he saw that, he wept. Li ploros, se li vidos tion, he will weep, if he sees that. Se li venis hieraŭ, li foriros morgaŭ, if he came yesterday, he will go away tomorrow. Se li estas vidinta tion, li nun ploras, if he has seen that, he now is weeping. Se tio estas vidota, li estas punota, if that is going to be seen, he is going to be punished. Se li estas kaptita, li estos jam punita, if he has been captured, he will already have been punished.
Vocabulary.
LA MONAĤOJ KAJ LA AZENO.
Iam du monaĥoj reiris tra la arbaro al la monaĥejo, dum grade krepuskiĝis. Ambaŭ portis pezajn sakojn da terpomoj, kaj baldaŭ laciĝis, sed ne sciis kion fari. Okaze ili ekvidis azenon ligitan al arbo, kaj unu monaĥo, haltinte, diris petole al la alia "Se vi anstataŭos la beston, mi havos portanton por miaj propraj sakoj, kaj ankaŭ por la viaj." Lia kunulo respondis "Nu, se la azeno portos miajn sakojn, mi mem ĝoje restos en ĝia loko." Ĵus dirite, tuj farite (no sooner said than done). Malliginte la ligaĵojn kiuj tenis la azenon, ili ĵetis la sakojn trans la dorson de la utila besto. Unu monaĥo tuj forkondukis la azenon, dum ambaŭ viroj laŭte ridis. Post tio, la dua monaĥo sin ligis per la sama ŝnurego kiu antaŭe tenis la azenon. Kiam revenis la kamparano, kies azeno estis ĵus ŝtelita, li ekhaltis, multe mirigite, vidante homon tie ligita. La monaĥo anoncis al li, "Ĉar mi estis tro manĝema, Dio faris azenon el mi, antaŭ du jaroj. Mi ĵus rericevis mian propran formon." Tuj la kredema kamparano invitis la petolan monaĥon al sia hejmo. La monaĥo restis tiun nokton ĉe la kamparano, kaj la sekvintan tagon li foriris, beninte la kamparanon, sed kaŝe ridante pri la afero. Tiam la kamparano iris vendejon, por aĉeti alian azenon. Li ekvidis sian propran azenon, kiun la unua monaĥo estis sendinta tien, post sia reveno al la monaĥejo. La malsaĝa kamparano, kliniĝinte al la besto, diris "Ho, bona monaĥo, mi vidas ke duan fojon vi jam estis tro manĝema!" La muta besto forte svingis la orelojn kaj skuis la kapon, pro la varma elspiraĵo apud sia orelo. Tio ŝajne estis respondo al la ĵus diritaj vortoj, tial la malsaĝa kamparano ree aĉetis sian propran azenon. Ĉiam poste li nek turmentis nek eĉ laborigis ĝin, kredante la azenon la sankta monaĥo mem.
SENTENCES FOR TRANSLATION.
1. If the subjects of any kingdom whatever did not have a king, in ancient times, they usually asked the sacred gods about it. 2. If the gods informed (
sciigis
) them that whatever man would come to the temple first would become their king, they immediately chose the first comer (
la unuan veninton
) king. 3. Whoever was chosen king made the blessed gods a thank-offering, which consisted of something out of his own possessions (227, a). 4. Gordius did not offer to the gods merely the yoke of his wagon, but the whole wagon. 5. A knot of rope was tied between the yoke and the pole. 6. People soon began to say, "If any one soever can untie that knot, he will become ruler of Asia." 7. If any other men tried to untie that rope, they failed. 8. Alexander, though (
tamen
), had scarcely arrived when he drew (out) his sword from the scabbard, and cut the knot. 9. If you will take-a-seat, I will tell you about the two mischievous monks, returning to the monastery. 10. Both were breathing with difficulty, and stopped to rest. 11. Having noticed a donkey near by, they untied it. 12. One led the long-eared dumb animal away, while the other tied himself in its own place. 13. The credulous (192) peasant believed everything which was told (54) him, even that the monk had formerly had the form of an ass.
LESSON LII.
THE CONDITIONAL MOOD.
241. That indication of the speaker's frame of mind which is given by the form of the verb is called the mood of the verb. All verbs given so far have been in the indicative mood, which represents an act or state as a reality or fact, or in the infinitive mood, which expresses the verbal idea in a general way, resembling that of a substantive. The conditional mood does not indicate whether or not the act or state mentioned is a fact, but merely expresses the speaker's idea of its likelihood or certainty, or is used in an assumption or conclusion dealing with suppositions, not with actual facts. The ending of the conditional mood is -us. The conjugation of vidi in the aoristic tense of the conditional mood is as follows:
mi vidus, I should see. vi vidus, you would see. li (ŝi, ĝi) vidus, he (she, it) would see. ni vidus, we should see. vi vidus, you would see. ili vidus, they would see.
COMPOUND TENSES OF THE CONDITIONAL MOOD.
242. In addition to the aoristic tense, the conditional mood has three active and three passive compound tenses, formed by combining the participles with the aoristic tense of esti in the conditional mood. A synopsis of vidi in these compound tenses is as follows:
LESS VIVID CONDITIONS.
243. A conditional sentence dealing with suppositions concerning events in present or future time is called a less vivid condition (Less vivid, in contrast to factual conditions (240), which are vivid, because they deal with facts.), and the conditional mood is used in both the assumption and the conclusion:
Se li vidus tion, li plorus, if he should see that, he would weep. Mi ĝoje helpus vin, se mi povus, I would gladly help you, if I could. Se vi metus ilin sur la dorson de la azeno, ĝi portus ilin, if you should put them on the donkey's back, it would carry them. La petola junulo turmentus la monaĥon, se li revenus, the mischievous youth would torment the monk, if he should return. Se li estus kaptata, li estus punata, if he should be caught, he would be punished.
INDEPENDENT USE OF THE CONDITIONAL MOOD.
244. The conditional mood may be used in a conclusion whose assumption is merely implied, serving thus to soften or make vague the statement or question in which it is used:
Mi ĝoje helpus vin, I would gladly help you. Ĉu vi bonvole dirus al mi? Would you kindly tell me? Kiu volus enspiri tian aeron? Who would wish to inhale such air? Estus bone reteni vian propran, it would be well to keep your own. La ĉielo vin benus pro tio, Heaven would bless you for that.
THE PREFIX DIS-.
245. The prefix dis- indicates separation or movement in several different directions at once:
Cf. the English prefix dis- in disperse, disseminate, distribute, etc.
Vocabulary.
The adverb plu gives an idea of continuance to the word which it modifies. When used with ne, the two together give an idea of cessation concerning a previous continuous act or state: Ambaŭ parolos plu morgaŭ, both will talk further tomorrow. Mi ne plu haltos, I shall not stop (any) more. Li ne plu ŝajnis muta, he no longer seemed mute.
PRI LA GRAVITADO.
1. Ofte oni parolas pri la pezeco de diversaj objektoj. Tia pezeco estas kaŭzata de la forto kiun oni nomas la gravitado. Pro tiu forto ne nur objektoj sur la tero, sed ankaŭ la tero mem, havas konatan pezecon, kiun la kleruloj jam antaŭ longe kalkulis. La suno kaj la luno simile havas pezecon, ĉar ili ambaŭ, same kiel la tero, moviĝas laŭ tiu sama gravitado kiu efektive regas ĉiujn el la ĉielaj korpoj. Se la gravitado ĉesus ekzisti, la riveroj ne plu fluus antaŭen en siaj fluejoj (beds). Ne fluante de altaj ĝis malaltaj lokoj, la akvo disfluus, aŭ restus tie, kie ajn ĝi okaze estus. Neniom da pluvo falus; kontraŭe, la malsekaĵo en la aero ankoraŭ restus tie, en la formo de densaj mallumaj ĉiamaj nuboj. Ĉiuj vivaj estaĵoj (beings), ĉiuj konstruaĵoj, efektive ĉio, baldaŭ disflugus de la rapide turniĝanta mondo. Ĉiuj ĉi (all these) nun devas resti sur la tero, tial ke la gravitado restigas ilin ĉi tie. Se la gravitado ne plu ekzistus, nenio restus plu sur la tero. La aero mem ne plu ĉirkaŭus nin, sed ĝi ankaŭ forlasus la mondon, tuj maldensiĝinte (having become rarefied). La fama angla filozofo Newton estis la unua, kiu studadis la kialon (reason) de la falado de objektoj. Li komencis, laŭ la rakonto, per okaza ekrigardo al falantaj pomoj en sia propra pomarbejo. Antaŭ tri jarcentoj, li eltrovis ke estas tia forto kia la gravitado, kaj difinis la naturajn leĝojn laŭ kiuj la gravitado sin montras. Ĉi tiu forto, kiu restigas ĉion sur la tero, estas tamen la kaŭzo de nia laciĝado, kiam ni marŝas aŭ kuras, ĉar ĝi faras nin pezaj, kaj tial ni ofte deziras halti kaj ripozi. Estas ankaŭ la malfacileco en la superado de tiu sama forto, kiu faras tiel malfacila la konstruadon de utilaj aerŝipoj.
SENTENCES FOR TRANSLATION.
1. Newton was an Englishman who lived three centuries ago. 2. One day he was walking in his orchard, and, noticing the falling apples, he stood still (ekhaltis) and began to wonder why they fall. 3. He studied the cause of their falling, wishing to discover whatever laws of nature he could. 4. He watched various falling objects, and tried to calculate their velocity (rapideco). 5. Finally he recognized that force which is called gravitation. 6. Of course (kompreneble) gravitation had always existed, but its laws were not noticed or clearly defined until Newton studied the matter. 7. If gravitation should not exist any more, no rain would fall, but instead of condensing, the moisture would remain above our heads in eternal clouds. 8. But gradually the moisture and the air itself, becoming rarefied, would fly away from the earth, being held no longer by the force of gravitation. 9. The water in the rivers would leave off flowing (cease to flow) on toward the sea, because now the water flows from high to low places only on account of gravitation. 10. Instead of gravitating toward the sea, in fact, the water would flow in every direction (245) out of the riverbeds, or would remain there, without moving at all (tute ne movante). 11. Nothing on earth would remain here very long, but everything would fly off the quickly moving world, and leave it entirely bare. Soon, also, the earth itself would break-into-pieces (245).